Mỗi đứa trẻ sinh ra đều sở hữu sự tò mò để học hỏi. Nhu cầu học tập về thế giới chung quanh là bản năng sinh tồn của mỗi chúng ta. Giáo dục là quá trình hỗ trợ và phát huy kỹ năng sống còn này của con người: học tập suốt đời. Mục đích quan trọng nhất của giáo dục là giúp cho người học HỌC để HIỂU, để LÀM, để SÁNG TẠO.

Giáo dục KHÔNG phải chỉ là để cung cấp kiến thức, thậm chí nhồi nhét kiến thức. Không quan trọng là ta biết bao nhiêu kiến thức, mà quan trọng là ta LÀM được gì với những kiến thức ta biết. Ví dụ, hàng triệu người Việt chúng ta biết kiến thức tiếng Anh, nhưng có bao nhiêu người SỬ DỤNG được nó thành thạo trong học tập & công việc?

GS.TS Tony Wagner của trường Sư phạm thuộc đại học Harvard cho rằng:

Ai mà cần kiến thức? Ngày nay, kiến thức luôn sẵn có, liên tục thay đổi, và phát triển không ngừng…. Ngày nay, kiến thức là miễn phí. Nó giống như không khí, nó giống như nước. Kiến thức đang trở thành mặt hàng phổ thông….Không có thế mạnh cạnh tranh nào trong việc biết nhiều hơn người ngồi bên cạnh bạn cả. Thế giới không quan tâm bạn biết gì. Thế giới chỉ quan tâm đến việc bạn làm được gì với những điều bạn biết.

Nếu giáo dục là để hỗ trợ và phát huy kỹ năng học tập thì người dạy học (giáo viên) là người cố vấn, động viên, gợi mở và cuốn hút học viên vào quá trình học tập. Nghề dạy học phải được coi là một nghề sáng tạo. Thực tế thì ta thấy người dạy chỉ được ví như “người lái đò”, nhiệm vụ là chỉ gồng sức mà chèo, mà lái con đò chở người học qua sông – một công việc nhàm chán, lặp đi lặp lại, không cần nhiều sự giao tiếp, không cần sáng tạo, không nhiều sự tương tác.

Rồi văn hóa bao trùm trong môi trường giáo dục là chủ nghĩa kiểm tra, chủ nghĩa điểm số, chủ nghĩa thành tích. Ta cứ hỏi các em học sinh “Mục đích quan trọng nhất khi đi học là gì?”, tôi nghĩ phần lớn sẽ trả lời: “Là để được điểm cao để vui lòng bố mẹ, hài lòng thầy cô.” Việc kiểm tra kiến thức là quan trọng nhưng không nên được cổ xúi để trở thành phông văn hóa bao trùm trong giáo dục. Việc kiểm tra kiến thức chỉ nên được coi là công cụ hỗ trợ để chẩn đoán xem người học cần hỗ trợ hay phát huy gì trong quá trình học tập, đặc biệt là về tâm lý và định hướng. Nhưng ta thường thấy giải pháp duy nhất là: dốt thì học thêm cho giỏi, giỏi thì học thêm cho giỏi hơn. Người học không hiểu học thêm để làm gì??? Nhưng văn hóa giáo dục nặng về thành tích hiện nay đang dẫn đến trào lưu học thêm, học thêm nữa và học thêm mãi…

Văn hóa lãnh đạo trong giáo dục thường là chỉ đạo & quản lý thành tích. Nói thật, có ai cảm thấy sự giả dối trong những tiết thao giảng giống như tôi? Vào một ngày đẹp trời, chúng ta có tiết thao giảng. Lớp học trở nên sạch sẽ, gọn gàng bất ngờ! Cô giáo và học sinh ăn mặc đẹp đẽ và tươm tất hiếm thấy! Thái độ học tập trở nên sôi nổi một cách giả dối với những cánh tay hăng hái phát biểu, với những câu hỏi và lời đáp chính xác đến từng mi-li-mét! Vô hình chung, cách giáo dục hiện tại đang tạo ra thái độ và hành vi giả tạo, giả dối cho những tâm hồn non nớt, những công dân tương lai của đất nước. Rồi còn biết bao những sự giả tạo vì phải làm vừa lòng lãnh đạo về thành tích; phải làm vừa lòng quản lý về barem, khung chương trình, giáo án. Thời gian đâu, trí tuệ đâu để sáng tạo, để tương tác với người học? Người dạy bị biến thành người chăn vịt, cố mà nhồi nhét, vỗ béo cho lũ vịt học viên để tăng cân, để bán cho được giá.

Và người mua những con vịt này là các bậc phụ huynh, những người vui lòng vì chú vịt con mình toàn điểm 9, 10, “thành tích đầy mình”. Người tiếp nhận những con vịt này để đào tạo tiếp là hệ thống giáo dục đại học, sau đại học. Những con vịt vốn đã “nặng cân kiến thức” lại được tiếp tục nhồi nhét, đến mức “béo phì kiến thức”. Khi ra trường đời, những chú vịt này bị thị trường kêu ca, phàn nàn và trả giá thấp vì “béo quá, ngấy quá” – toàn kiến thức sáo rỗng hoặc những chú vịt này không thế nào giải quyết được những vấn đề thực tế và sáng tạo trong công việc. Cũng dễ hiểu thôi, vì chúng đã quá quen với việc tiếp nhận kiến thức một cách thụ động. Chúng đã quá quen với việc ăn sẵn, tuân thủ theo barem và phục tùng theo đáp án. Chúng đã được huấn luyện chỉ để thức dậy, để nhồi ăn uống, và để nhồi kiến thức. Chúng được rèn luyện thói quen tiêu thụ thay vì sáng tạo và Khởi TẠO. Tôi đã thảo luận về suy tư: “Ai đang bóp nghẹt sự SÁNG TẠO?“, tôi nghĩ cả gia đình, nhà trường, xã hội và mỗi cá nhân phải xem lại trách nhiệm của mình.

Rồi cũng phải nói đến văn hóa thần tượng sách giáo khoa như kinh thánh trong giáo dục. Hàng nghìn, hàng vạn tỷ đồng được đầu tư để soạn bộ sách giáo khoa mới với mong muốn rất chính đáng là để nâng cao chất lượng dạy và học. Nhưng nếu coi việc thay sách giáo khoa là chiến lược để nâng cao chất lượng giáo dục thì sai lầm hoàn toàn. Như nói ở trên, giáo dục là quá trình tương tác sáng tạo giữa người dạy và người học. Sách giáo khoa chỉ là công cụ hỗ trợ. Nhưng thực tế thì người dạy phải chạy theo khung chương trình trong sách giáo khoa, giáo án được chỉ đạo từ trên xuống, bất biết người học có hiểu gì không. Người học thì cũng chỉ biết chạy theo người dạy, trở thành những con robot trong những giờ học: ghi ghi, chép chép, rồi nhồi sọ để học vẹt cái mớ kiến thức mà thầy cô trao để kiểm tra, để thi, để cố được điểm cao….Vậy giáo dục là gì? Nhà trường để làm gì? Sản phẩm cuối cùng của giáo dục chẳng nhẽ lại chỉ là những con ốc vít? Chỉ biết tuân lệnh, phục tùng?

Phần Lan là nước có nền giáo dục phổ thông hàng đầu thế giới. Họ chọn KHÔNG tập trung nhiều vào điểm số hay thành tích, hay sách giáo khoa. Điều mà họ dồn lực vào đó là chất lượng sự tương tác giữa người học và người dạy – hay trải nghiệm học tập. Và bí quyết lớn nhất của sự thành công dẫn đầu của giáo dục phổ thông Phần Lan đó là: chất lượng người giảng dạy (giáo viên). Đầu vào chương trình đào tạo giáo viên ở Phần Lan rất cạnh tranh, tương đương với ngành Y-Dược hay Luật. Trong quá trình đào đạo 06 năm, những giáo viên tương lai sẽ được thanh lọc để đảm bảo chất lượng về THÁI ĐỘ, PHẨM CHẤT và trình độ. Những giáo viên tương lai được đào tạo rất nhiều về tâm lý lứa tuổi, cách xử lý tình huống tâm lý. Những giáo viên tương lai phải đi thực tập 2 năm đứng lớp trực tiếp với 1 giáo viên chính kỳ cựu để học hỏi và để được đánh giá tốt nghiệp. Khi những giáo viên này ra trường, họ ở trình độ Thạc sĩ dù chỉ dạy cấp 1. Và nghề giáo ở Phần Lan được tôn trọng cao trong xã hội. Và thu nhập chính thức (và duy nhất) của họ cũng tương đối cao so với mặt bằng chung thu nhập xã hội.

Mô hình truyền thụ kiến thức cần phải thay đổi. Đã qua rồi cái mô hình “Thầy đọc – Trò chép”. Kiến thức nên để người học tự tìm hiểu, tự khám phá dựa trên sở thích hay khát vọng của riêng họ. Học kiến thức nên là bài tập về nhà. Còn việc lên lớp và tương tác trực tiếp giữa người dạy và người học nên là:

1) Thời gian thảo luận những câu hỏi thú vị liên quan đến chủ đề kiến thức của buổi học đó;

2) Phân tích, đánh giá điểm mạnh điểm yếu của người học để họ hiểu hơn về phong cách học tập của mình;

3) Truyền cảm hứng để học viên vượt qua những khó khăn hiện tại và phát huy những điều họ đã làm tốt;

4) Khuyến khích cách làm mới, sự sáng tạo trong việc học của học viên;

5) Định hướng & chỉ đường cho Học viên trở thành người Lãnh đạo quá trình học tập của chính mình để học tập suốt đời.

Giáo dục phải giúp con người phát huy sự SÁNG TẠO (Creativity) thay vì gò ép vào sự tuân thủ (Compliance).

Giáo dục phải hỗ trợ con người trở thành những người KHỞI TẠO (Creator) thay vì bị biến thành người tiêu dùng (Consumer) mù quáng vì họ đã quá quen với việc phụ thuộc vào kiến thức và suy nghĩ của người khác. Họ chạy theo chủ nghĩa tiêu dùng giống như cách mà họ chạy theo chủ nghĩa thành tích khi đi học.

Đạt điểm cao trong những kỳ thi hay bài kiểm tra không đảm bảo rằng bạn sẽ trở thành một công dân tử tế và có ích, hay định hướng cho bạn cuộc sống có ý nghĩa, hoặc truyền cảm hứng cho bạn để cống hiến những giá trị sáng tạo cho xã hội.

Là người con của quê lúa Thái Bình, tôi nghĩ về những giá trị tốt đẹp của hạt gạo (tiếng Anh là rice). Và tôi muốn dùng 4 chữ cái trong từ rice này (R.I.C.E.) để biểu đạt 4 giá trị mà giáo dục cần khuyến khích và hình thành cho người học:

Respect (sự Tôn Trọng) – Innovation (sự Sáng Tạo) – Contribution (sự Cống hiến) – Empathy (sự Cảm Thông)

Responsibility (Trách Nhiệm) – Imagination (trí Tưởng Tượng) – Collaboration ( việc Kết Hợp) – Excellence (sự Ưu Tú)

Hãy cùng suy ngẫm và đưa ra những hành động thiết thực, dù bạn là phụ huynh, giáo viên, hay những nhà quản lý giáo dục.