Ai cũng hiểu rằng khi đề thi dễ thì điểm sẽ cao. Và khi điểm mặt bằng chung cao thì điểm sàn hay điểm chuẩn vào các trường cao đẳng, đại học cũng sẽ cao theo. Hay nói một cách khác, nước lên thì thuyền lên.

Khi tôi còn giúp cho các học sinh Việt Nam vào được các trường ở Singapore, tôi phải quan tâm rất nhiều đến T-score, nói nôm na ra là điểm thi trung bình của toàn bộ thí sinh trong kỳ thi năm đó. Và T-score có thể giao động rất lớn tùy vào độ khó dễ của đề thi từng năm.

Điều mà tôi thấy rất thú vị ở Việt Nam đó là ta có xu hướng kêu than khi điểm đầu vào năm nay quá cao, được đến 9, 10 điểm 3 môn mà vẫn không vào được trường nguyện vọng 1. Đề thi dễ thì chủ quan, làm cho thật nhanh rồi ra khỏi phòng thi và cười thật sảng khoái vì đề dễ quá. Và người thi tự tin là mình sẽ được điểm cao và tự tin thái quá là mình sẽ vào được trường mà mình hằng ao ước. Đến ngày báo kết quả, không được chấp nhận thì khóc lóc, kêu ca, gửi đơn thư cầu cứu. Họ không hiểu được cái triết lý đơn giản: nước lên thuyền lên.

Đến năm đề thi khó, người thi ra khỏi phòng thi mếu máo. Báo đài, truyền thông cùng nhau kêu ca về việc đề thi khó quá, phân loại học sinh nặng tay quá. Và tất nhiên, điểm thi sẽ thấp hơn các năm đề dễ. Và điểm chuẩn vào các trường cũng thấp hơn so với hàng năm. Rồi công luận và báo chí lại kêu: điểm đầu vào năm nay thấp quá, rất lo ngại cho chất lượng nhân lực của ngành nọ, ngành kia trong tương lai. Thật là nực cười khi người ta chỉ nhìn thấy hiện tượng mà hấp tấp suy ra ngay bản chất.

Khi làm gì hay bình luận gì, hãy hiểu bản chất thật sự của vấn đề đã. Đừng chỉ nhìn vào hiện tượng rồi phán xét, chỉ trỏ này nọ. Đặc biệt trong giáo dục, ta phải thực chất, học thật, dạy thật, thành tích thật. Còn khi thầy cô thì tập trung vào thành tích bề nổi, trường lớp thì đánh giá thi đua dựa vào điểm số và những phong trào mang tình hình thức, thì đúng là những tư duy nông cạn, những đánh giá bột phát vẫn còn sẽ diễn ra dài dài.